नेपालको समकालीन राजनीतिमा केही वर्षयता देखिएको एउटा रोचक र चर्चित प्रवृत्ति भनेको परम्परागत दलहरूप्रति जनताको घट्दो विश्वास र नयाँ नेतृत्वप्रति बढ्दो आकर्षण हो। यही परिवेशमा स्वतन्त्र रूपमा राजनीतिमा उदाएका बालेन्द्र शाह (बालेन) ले अहिले देशको राजनीतिक बहसको केन्द्रमा छन्। काठमाडौँ महानगरपालिकाको मेयरमा निर्वाचित भएपछि उनले देखाएको शैली, निर्णय क्षमता र सार्वजनिक छविले धेरैलाई भारतका प्रधानमन्त्री नरेन्द्र मोदी सँग तुलना गर्न प्रेरित गरेको छ।
तर प्रश्न उठ्छ के नेपालमा पनि मोदीको जस्तै शैलीमा बालेनको उदय भइरहेको हो ? र यदि त्यस्तो सम्भावना छ भने, उनले लामो समयसम्म नेतृत्व टिकाइराख्न के–कस्ता काम गर्नुपर्छ ?
परम्परागत राजनीतिप्रति बढ्दो निराशा
नेपालको राजनीतिक इतिहास हेर्दा २०४६ सालको जनआन्दोलनपछि बहुदलीय लोकतन्त्र स्थापित भयो। त्यसपछि देशमा मुख्यतः नेपाली कांग्रेस र कम्युनिष्ट पार्टीहरुले राज्यसत्ता चलाउँदै आएका छन्।
तर समयसँगै जनतामा यी दलप्रति असन्तुष्टि बढ्दै गयो। भ्रष्टाचार, आन्तरिक कलह, विकासमा ढिलाइ र राजनीतिक अस्थिरताले जनतामा निराशा बढायो। यही निराशाको बीचमा स्वतन्त्र वा नयाँ विकल्प खोज्ने प्रवृत्ति बढ्न थाल्यो।
यही पृष्ठभूमिमा सामाजिक सञ्जाल, नागरिक सक्रियता र युवा चेतनाको लहरसँगै बालेन शाह राजनीतिमा उदाए। उनी पारम्परिक नेता होइनन्; उनी एक र्याप गायक, इन्जिनियर र सामाजिक अभियन्ता पनि हुन्। यही फरक पहिचानले उनलाई लोकप्रिय बनायो।
बालेनको उदय: प्रणालीविरुद्धको प्रतीक
स्थानीय निर्वाचनमा काठमाडौँ महानगरपालिकाको मेयर पदमा स्वतन्त्र उम्मेदवारका रूपमा चुनाव लड्दा धेरैले बालेनलाई ‘प्रतीकात्मक उम्मेदवार’ मात्र ठानेका थिए। तर परिणामले सबैलाई चकित बनायो।
दलहरूको बलियो संरचना, संगठन र पैसाको शक्ति हुँदाहुँदै पनि बालेनले विजय हासिल गरे। यो जित केवल एउटा व्यक्ति जित्नु मात्र थिएन; यो जनताले परम्परागत राजनीतिक संस्कारप्रति दिएको सन्देश पनि थियो।
काठमाडौँ महानगरपालिकामा उनले सुरु गरेका केही काम अनधिकृत संरचना हटाउने, विद्यालय सुधार, डिजिटल प्रणालीको प्रयोग, सार्वजनिक प्रशासनमा अनुशासन ल्याउने प्रयास यी सबैले उनको छविलाई ‘कडा र काम गर्ने नेता’का रूपमा स्थापित गर्न मद्दत गर्यो।
मोदीसँग किन तुलना हुन्छ ?
भारतमा नरेन्द्र मोदीको उदय पनि एक प्रकारले परम्परागत राजनीतिक ढाँचालाई चुनौती दिने किसिमको थियो।
उनले गुजरातको मुख्यमन्त्री हुँदा ‘विकास र कडा नेतृत्व’को छवि निर्माण गरे। त्यसपछि राष्ट्रिय राजनीतिमा प्रवेश गर्दा उनले आफूलाई भ्रष्टाचारविरोधी, विकासमुखी र राष्ट्रवादी नेताका रूपमा प्रस्तुत गरे। यही छविले उनलाई लगातार तीन पटक भारतको प्रधानमन्त्री बनायो।
नेपालमा बालेनको छविमा पनि केही समानता देखिन्छ
-
परम्परागत दलभन्दा बाहिरको नेतृत्व
-
कडा निर्णय गर्ने शैली
-
युवा र सामाजिक सञ्जालमा लोकप्रियता
-
प्रशासनिक सुधारको प्रयास
तर यहाँ एउटा ठूलो अन्तर पनि छ। मोदी एक विशाल राजनीतिक संगठनको बलमा अघि बढेका हुन्। बालेन भने अहिले पनि मूलतः स्वतन्त्र राजनीतिक व्यक्तित्व हुन्।
बालेनका अगाडि रहेका चुनौतीहरू
लोकप्रियता पाउनु र लामो समयसम्म नेतृत्व टिकाइराख्नु दुई फरक कुरा हुन्।
आज बालेनप्रति धेरै आशा छ, तर अपेक्षा पनि त्यत्तिकै ठूलो छ। यदि उनले ती अपेक्षा पूरा गर्न सकेनन् भने लोकप्रियता पनि चाँडै घट्न सक्छ।
नेपालको राजनीतिक संरचना, प्रशासनिक जटिलता र संघीय प्रणालीको कारण एक्लो व्यक्तिले धेरै काम गर्न पनि गाह्रो हुन्छ। त्यसैले बालेनले अब दीर्घकालीन राजनीतिक यात्रा सोच्ने हो भने रणनीति परिवर्तन गर्नुपर्ने हुन्छ।
तीन कार्यकालको नेतृत्व सम्भव बनाउने पाँच आधार
१. परिणाम देखिने विकास
नेतृत्व टिकाइराख्ने सबैभन्दा ठूलो आधार परिणाम हो।बालेनले चुनाबमा गरेका बाचा पुरा गर्ने, भ्रष्टाचार बिरोधी भनेर बालेनको नेतृत्व खोजेकाले त्यही अनुसार रिजल्ट निकाल्ने काम गर्नुपर्ने हुन्छ ।
नेपालमा शिक्षा र स्वास्थ्यलाई बिस्तारै निशुल्क बनाउने गरी काम अगाडी बढाउनुपर्ने हुन्छ । आम नेपालीले अहिलेको चुनाबमा बालेन प्रति जुल विश्वासले मत दिएका छन् । त्यसलाई कायम गर्नका लागि धेरै कामहरु गर्नुपर्ने हुन्छ । यदी काम गरेनन् भने फेरी अर्को चुनाबमा विस्तारै जन विस्वास कमजोर हुँदे जाने छ ।
मोदीले गुजरातमा ‘विकास’लाई आफ्नो मुख्य राजनीतिक ब्रान्ड बनाएका थिए। बालेनले पनि काठमाडौँलाई आधुनिक र व्यवस्थित शहर बनाउने उदाहरण प्रस्तुत गर्न सके भने त्यो उनको सबैभन्दा ठूलो राजनीतिक पूँजी बन्न सक्छ।
२. बलियो राजनीतिक संरचना
अहिले राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टीबाट चुनाव जित्नु एउटा उपलब्धि हो, तर दीर्घकालीन राजनीतिका लागि संगठन आवश्यक हुन्छ।
यदि बालेनले देशव्यापी प्रभाव चाहन्छन् भने अहिले बरिष्ठ नेता रहेको दल राजस्वपालाई आधार बनाएर भोट मात्र लिने होइन टोल, वडा, पालिका, जिल्ला, प्रदेश देखि केन्द्र सम्म दलिय बलियो संरचना निर्माण गर्नुपर्ने हुन्छ ।
राजनीतिमा विचार, संगठन र नेतृत्व तीनै कुरा आवश्यक हुन्छन्।
३. राष्ट्रिय एजेन्डा निर्माण
अहिले बालेनको राजनीतिक प्रभाव मुख्यतः नेपाल भरीका नागरिकले मत हालिदिएर राम्रो प्रभाव बनाए । विदेशी समाचारमा पनि बालेनकै चर्चा छ ।
तर भविष्यमा राष्ट्रिय नेतृत्वको दाबी गर्न उनले देशव्यापी मुद्दा उठाउनुपर्ने हुन्छ
-
सुशासन
-
भ्रष्टाचार नियन्त्रण
-
युवा रोजगारी
-
शिक्षा र प्रविधि विकास
- विदेशमा रहेका नेपालीलाई फर्काउने पार्टीको प्रतिबद्धता अनुसार काम
- अहिलेका अब बन्ने प्रधानमन्त्री मात्र होइन मोदीले जस्तै तीन कार्यकाल प्रधानमन्त्री बन्न सक्छन् । नत्र अहिलेकै पाँच वर्षको कार्यकाल पुरा गर्न नदिन बिभिन्न सक्तिहरु उनीका बिरुद्ध लाग्न सक्छन् ।
यदि उनले राष्ट्रिय एजेन्डा निर्माण गर्न सके भने सम्भावित तीन कार्यकाल सम्म राष्ट्रिय नेता बन्न सक्छन्।
४. संवाद र समन्वयको क्षमता
कडा निर्णय गर्ने नेता लोकप्रिय हुन सक्छ, तर दीर्घकालीन नेतृत्वका लागि संवाद र सहकार्य पनि आवश्यक हुन्छ।
राजनीतिमा विरोधी, प्रशासन, व्यवसायी, नागरिक समाज सबैसँग सहकार्य गर्न सक्ने क्षमता महत्वपूर्ण हुन्छ।
यदि बालेनले यो सन्तुलन कायम गर्न सके भने उनको नेतृत्व अझ परिपक्व देखिनेछ।
५. छवि र विश्वसनीयता जोगाउने
आज बालेनको सबैभन्दा ठूलो शक्ति भनेको उनको ‘साफ छवि’ हो।
यदि भविष्यमा कुनै विवाद, भ्रष्टाचार वा शक्ति दुरुपयोगको आरोप लाग्यो भने त्यो छवि कमजोर हुन सक्छ। त्यसैले पारदर्शिता र नैतिक नेतृत्व कायम राख्नु अत्यन्त महत्वपूर्ण हुन्छ।
भारतमा प्रधानमन्त्री नरेन्द्र मोदीले नयाँ र जनताको मन जित्ने गरी के काम गरेर अहिले तीन कार्यकाल सम्म प्रधानमन्त्री भइरहे ?
भारतको समकालीन राजनीतिमा यदि कुनै नेताको उदय सबैभन्दा प्रभावशाली मानिन्छ भने त्यो हो नरेन्द्र मोदी सन् २०१४ मा पहिलोपटक भारतको प्रधानमन्त्री बनेका मोदी २०१९ मा पुनः निर्वाचित भए र २०२४ को निर्वाचनपछि पनि सत्ता नेतृत्वमा निरन्तर प्रभाव कायम राख्न सफल भएका छन्। यसरी लगातार तीन कार्यकालसम्म देशको नेतृत्व गर्ने अवस्थामा पुग्नु केवल चुनावी संयोग मात्र होइन, बरु दीर्घकालीन रणनीति, राजनीतिक सन्देश र जनतासँग प्रत्यक्ष सम्बन्ध निर्माणको परिणाम हो।
मोदीको राजनीतिक सफलता बुझ्नका लागि उनले जनताको मन जित्ने गरी गरेका काम, निर्माण गरेको राजनीतिक छवि र अपनाएको रणनीतिलाई विश्लेषण गर्न आवश्यक हुन्छ।
विकासको ‘ब्रान्ड’ निर्माण
मोदीको राजनीतिक यात्राको सबैभन्दा ठूलो आधार ‘विकास’को एजेन्डा हो।
प्रधानमन्त्री बन्नुअघि उनी भारतको गुजरात राज्यका मुख्यमन्त्री थिए। गुजरातमा औद्योगिक विकास, पूर्वाधार विस्तार र लगानीमैत्री वातावरण बनाउने प्रयासका कारण उनले ‘विकासवादी नेता’को छवि बनाएका थिए। यही छवि लिएर उनले राष्ट्रिय राजनीतिमा प्रवेश गरे।
२०१४ को निर्वाचनमा उनले “विकास, रोजगारी र आर्थिक प्रगति”लाई मुख्य नारा बनाए। त्यसपछि केन्द्रमा आएपछि पनि पूर्वाधार निर्माण, राजमार्ग विस्तार, डिजिटल सेवा र औद्योगिक विकासका कार्यक्रमलाई प्राथमिकता दिए।
भारतजस्तो विशाल देशमा आर्थिक विकासको सन्देश जनतासम्म पुर्याउन सफल हुनु मोदीको ठूलो राजनीतिक उपलब्धि मानिन्छ।
सामाजिक कल्याण कार्यक्रममार्फत जनतासँग प्रत्यक्ष सम्बन्ध
मोदी सरकारले सुरु गरेका केही सामाजिक कार्यक्रमहरूले पनि जनताको ठूलो समर्थन पाएका छन्।
उदाहरणका लागि
-
उज्ज्वला योजना (गरिब परिवारलाई ग्यास चुलो)
-
जनधन योजना (सबैका लागि बैंक खाता)
-
आयुष्मान भारत (स्वास्थ्य बीमा)
-
घर निर्माण योजना
यी कार्यक्रमहरू विशेषगरी ग्रामीण र गरिब वर्गसम्म प्रत्यक्ष पुग्ने गरी डिजाइन गरिएको थियो।
राजनीतिक दृष्टिले हेर्दा यी कार्यक्रमहरूले जनतालाई राज्यसँग प्रत्यक्ष जोड्ने काम गरे। धेरै नागरिकले पहिलोपटक सरकारी सुविधा प्रत्यक्ष अनुभव गर्ने अवसर पाए। यही कारणले मोदीप्रति जनसमर्थन बलियो बन्यो।
राष्ट्रवादको शक्तिशाली सन्देश
मोदीको राजनीति केवल विकासमा मात्र आधारित छैन; उनले राष्ट्रवादलाई पनि शक्तिशाली राजनीतिक सन्देशका रूपमा प्रयोग गरेका छन्।
सुरक्षा, सीमा, सेना र राष्ट्रिय गौरवसँग जोडिएका विषयमा उनले कडा र स्पष्ट सन्देश दिएका छन्।
यसले देशभक्तिको भावनालाई राजनीतिक रूपमा उपयोग गर्न मद्दत गर्यो। विशेषगरी राष्ट्रिय सुरक्षासँग सम्बन्धित घटनाहरूपछि मोदीले आफूलाई ‘कडा निर्णय गर्ने नेता’का रूपमा प्रस्तुत गर्न सफल भए।
सशक्त राजनीतिक संगठनको साथ
मोदीको सफलता केवल व्यक्तिगत लोकप्रियताको परिणाम मात्र होइन।
उनको राजनीतिक यात्रा बलियो संगठनात्मक आधारमा पनि टिकेको छ। उनी आबद्ध रहेको भारतको सबैभन्दा ठूलो र व्यवस्थित राजनीतिक संगठनमध्ये एक हो।
देशभर फैलिएको पार्टी संरचना, कार्यकर्ता नेटवर्क र चुनावी रणनीतिले मोदीको नेतृत्वलाई बलियो बनाएको छ।
व्यक्तिगत करिश्मा र संगठनात्मक शक्ति एकसाथ हुँदा राजनीतिक प्रभाव झन् बढ्छ भन्ने उदाहरण मोदीको नेतृत्वमा देखिन्छ।
सञ्चार शैली र छवि व्यवस्थापन
आधुनिक राजनीतिमा सञ्चार अत्यन्त महत्वपूर्ण हुन्छ।
मोदीले सामाजिक सञ्जाल, डिजिटल माध्यम र जनसभामार्फत जनतासँग प्रत्यक्ष संवाद गर्ने शैली अपनाए।
उनको “मन की बात” कार्यक्रममार्फत रेडियोबाट नागरिकसँग संवाद गर्ने अभ्यास पनि लोकप्रिय भयो।
यसले उनलाई केवल प्रधानमन्त्री मात्र होइन, ‘प्रत्यक्ष बोल्ने नेता’का रूपमा स्थापित गर्यो।
कडा निर्णय गर्ने छवि
राजनीतिमा कहिलेकाहीँ विवादास्पद भए पनि ठूलो निर्णय लिन सक्ने नेतृत्वलाई जनताले बलियो मान्ने गर्छन्।
मोदीले केही ठूला निर्णयहरू गरे
-
नोटबन्दी (डिमोनेटाइजेसन)
-
जम्मू–कश्मीरको विशेष दर्जा हटाउने निर्णय
-
कर प्रणाली सुधार
यी निर्णयहरूमा समर्थन र आलोचना दुवै भए, तर यसले मोदीलाई ‘निर्णायक नेता’को रूपमा स्थापित गर्न मद्दत गर्यो।
कमजोर विपक्षी राजनीति
कुनै पनि नेताको सफलता केवल आफ्नै कारणले मात्र हुँदैन; विपक्षी दलको कमजोरी पनि महत्वपूर्ण कारक हुन्छ।
भारतमा पछिल्ला वर्षहरूमा मुख्य विपक्षी दल कमजोर हुँदै गएको देखिन्छ।
संगठनात्मक कमजोरी, नेतृत्व संकट र स्पष्ट राजनीतिक एजेन्डाको अभावले विपक्षी दलहरू मोदीको लोकप्रियतालाई चुनौती दिन पर्याप्त रूपमा सक्षम हुन सकेनन्।
